डा. नरविक्रम थापा

१. पृष्ठभूमि
बौद्धिक वर्ग भनेका ती त्यस्ता विचारक, शिक्षाविद्, विषय विज्ञ, विश्लेषक र समुदायका अगुवा हुन्, जसले राज्य सञ्चालन, नीति निर्माण, र सामाजिक विभेदमाथि आलोचनात्मक, तार्किक र नैतिक प्रश्न उठाउँने साहस गर्छन् । हाम्रो नेपाली समाजमा विश्वविद्यालयबाट उच्च तहको उपाधी प्राप्त गरेका व्यक्तिलाई ऑखा चिम्लेर बुद्धिजीवी ठहर्ने जो चलन देखिन्छ त्यो बुझाई सतही विश्लेषणको परिणाम हो । बुद्धिजीवी हुनको लागि अध्ययनशील, तथ्यको आधारमा प्रमाणित गर्न सक्ने क्षमता भएको, निर्भीक ढङ्गले सही कुराको जनपैरवी गर्ने, अन्याय, अत्याचारको विरुद्धमा आवाज उठाई समाजिक न्याय र समानताको पक्षमा डटेर संघर्ष गर्ने मानवीय गुण भएको विवेकशील मानिस हुन आवश्यक छ । बौद्धिक वर्गले सरकार, राज्यका निकायहरु, नीति निर्माता, निर्णयकर्ता र सेवा प्रदायक संस्थामा कार्यरत जिम्मेवार कर्मचारीसंग देश र जनताको पक्षमा निरन्तर खबरदारी गर्न प्रश्न सोधी रहनुपर्छ । प्रश्न सोध्ने व्यक्ति केही समय मूर्ख जस्तो देखिए पनिप्रश्न नसोध्ने जीवनभर मूर्ख हुन सक्छ । समाजमा बौद्धिक वर्गलाई परम्पारागत र जैविक बौद्धिक वर्ग गरी दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छः
परम्परागत बौद्धिक वर्गः पुँजीवादी र सामन्तवादी व्यवस्थामा यी वर्गले शासक वर्गको स्वार्थ, अन्धविश्वास र यथास्थितिवादको पृष्ठपोषण गर्ने काम गर्दछन् ।
जैविक बौद्धिक वर्गः आलोचनात्मक चेतअनुसार परिवर्तनकारी बौद्धिक वर्ग ती हुन् जसले श्रमजीवी वर्गको पक्षमा वकालत गर्छन्, उनीहरूमा चेतना जगाउँछन्, र समाजमा विद्यमान असमानता तथा शोषणको आलोचना गर्छन् । नेपालको इतिहासमा समाज परिवर्तन गर्ने आन्दोलनको जग बसाल्न र त्यसलाई अगाडि बढाउन जैविक बौद्धिक वर्गको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ। नेपालमा सामन्तवाद र राजतन्त्रको अन्त्य गर्न, तथा गणतन्त्र स्थापनाका लागि बौद्धिक वर्गले सैद्धान्तिक तथा वैचारिक आधार तयार पारेका थिए । परिवर्तनकामी विचार राख्ने नेपाली बुद्धिजीवीहरूले नव–उदारवाद, भूमण्डलीकरण, र श्रम शोषणको आलोचना गर्दै गरिब र सीमान्तकृत वर्गको हकहितमा आवाज उठाउँदै आएका छन् । नेपालको सन्दर्भमा बौद्धिक वर्गको भूमिका, उनीहरूले लिनुपर्ने अडान, र जनमानसमा घट्दो विश्वासका कारणहरूलाई तल बुँदागत रूपमा चर्चा गरिएको छ।
२.पूर्वीय दर्शनमा जैविक बुद्धिजीवीको भूमिका
पूर्वीय दर्शनमा, विशेष गरी चाणक्य (कौटिल्य) को अर्थशास्त्र र नीतिशास्त्रमा राजा (शासक) को पहिलो कर्तव्य जनताको कल्याण र राष्ट्रको रक्षा मानिएको छ। चाणक्यको प्रसिद्ध सिद्धान्त अनुसार, “प्रजाको सुखमै राजाको सुख र प्रजाको हितमै राजाको हित हुन्छ अर्थात्, प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम”भनिएको छ ।
यस दर्शनमा शासकलाई निरंकुश हुनबाट रोक्न र राष्ट्रहित सुनिश्चित गर्न बौद्धिक वर्गको भूमिकाबारे निम्न कुराहरू बताइएको छः
सत्य बोल्ने नैतिक साहसः चाणक्यका अनुसार, सच्चा बुद्धिजीवी वा सल्लाहकार त्यो हो जसले राजालाई चाकडी नगरी राष्ट्र र जनताको हितमा सही बाटो देखाउँछ । राजा गलत बाटोमा लाग्दा चेतावनी दिनु वा सच्याउनु बौद्धिक वर्गको परम कर्तव्य हो ।
सचेत नागरिक र सन्तुलनः चाणक्य भन्थे कि यदि राज्यका बुद्धिजीवी र तर्कशील व्यक्तिहरू अशान्त वा असन्तुष्ट छन् भने, यसको अर्थ राजा गलत बाटोमा हिँडिरहेको छ भन्ने बुझ्नुपर्छबौद्धिक वर्ग शासकका लागि एक ‘चेतावनी घण्टी’ हुन् । 
राज्यको मेरुदण्डः विद्वानहरू राजाको व्यक्तिगत सम्पत्ति होइनन्, तर सम्पूर्ण राष्ट्र र प्रज्ञाका रक्षक हुन् । उनीहरूले नीति निर्माण, न्याय, र कूटनीतिमा राजालाई गलत निर्णय लिनबाट रोक्छन् ।
पूर्वीय परम्परामा राजालाई ‘धर्म’ (नैतिक कर्तव्य) को अधीनमा राखिएको हुन्छ । यदि शासक स्वार्थी, लोभी वा जनविरोधी बन्छ भने, त्यस्ता शासकको आलोचना गर्ने र राष्ट्रको वास्तविक अवस्थाबारे सचेत गराउने नैतिक जिम्मेवारी चाणक्य जस्ता दूरदर्शी र आलोचनात्मक बुद्धिजीवीको कॉधमा आउ‘छ ।
३. नेता र नीति निर्माताहरूलाई सोध्नुपर्ने प्रश्नहरू
बौद्धिक वर्गले सत्ता र शक्तिमा रहेका व्यक्तिहरूलाई निम्नलिखित व्यावहारिक र गम्भीर प्रश्नहरू सोध्नुपर्दछः
युवाहरूलाई विदेश पलायन हुनबाट रोक्न देशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने ठोस आर्थिक नीति के छ? कृषि र पर्यटन क्षेत्रको आधुनिकीकरण किन हुन सकेन?बढ्दो भ्रष्टाचार, बेथिति र दण्डहीनतालाई अन्त्य गर्न कानुनको पूर्ण कार्यान्वयन किन हुन सकेको छैन?स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आधारभूत सेवाहरू सबै नागरिकको पहुँचमा किन पुग्न सकेको छैन? यी क्षेत्रमा भइरहेको व्यापारीकरण कसरी रोकिन्छ?अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि–सम्झौताहरू गर्दा देशको सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हित कसरी सुरक्षित हुन्छ? आदि । 
४. राष्ट्रिय बौद्धिक वर्गले लिनुपर्ने अडान 
नेपालका वास्तविक बौद्धिक वर्गले निम्नलिखित विषयमा दृढ अडान लिनुपर्छः
कुनै पनि राजनीतिक दलको अन्धभक्त वा ‘स्पोक्सपर्सन’ नबनी पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र निष्पक्ष रहने ।
नेता र पार्टीलाई भन्दा देशका सार्वभौम जनतालाई केन्द्रमा राख्ने ।
गलत कार्य र नीतिगत भ्रष्टाचारको आलोचना गर्ने, चाहे त्यो आफ्नै आदर्श वा निकट व्यक्तिबाट किन नहोस् ।
आलोचना मात्र नगरी, समस्या समाधानका लागि व्यावहारिक र वैकल्पिक नीतिहरू समेत अघि सार्ने ।
नेपालमा भाषा राजनीति, शैक्षिक असमानता, र सांस्कृतिक विभेदलाई पनि परिवर्तनकामी दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्ने गरिएको छ। उदाहरणका लागि, विद्यालय शिक्षामा पश्चिमा भाषा र संस्कृतिको दबदबालाई पुँजीवादी विस्तारको रूपमा आलोचना गर्ने गरिन्छ।
५. बुद्धिजीवीहरूप्रति जनविश्वास घट्नुका कारणहरू
पछिल्लो समय नेपालका बुद्धिजीवीहरूमाथि जनताको विश्वास कम हुँदै जानुको मुख्य कारणहरू यसप्रकार छन्ः
अधिकांश बुद्धिजीवीहरू कुनै न कुनै राजनीतिक दलको झण्डामुनि आबद्ध देखिनु र दलका कार्यकर्ता जस्तो व्यवहार गर्नु ।
सत्ता, लाभको पद, र विदेश भ्रमणको लोभमा बौद्धिक इमान्दारिता गुमाउनु ।
आम नागरिकका दैनिक समस्या र पीडाभन्दा पनि वातानुकूलित कोठामा सीमित सैद्धान्तिक बहसमा मात्र अल्झनु ।
बौद्धिक चोरीजस्ता अनैतिक क्रियाकलापमा समेत केही बुद्धिजीवीहरूको नाम मुछिनु आदि कारणले गर्दा बौद्धिक वर्गको कद घट्दै गएको पाइन्छ । 
६. चुनौती र सिकिएका पाठहरू 
६.१ चुनौती
स्वतन्त्र विचार राख्दा सामाजिक सञ्जालमा हुने ट्रोलिङ, साइबर बुलिङ, र राजनीतिकर्मीबाट आउने धम्की नेपाली समाजमा व्याप्त छ ।आलोचनात्मक सिद्धान्तकारहरूका अनुसार नेपालका कतिपय बौद्धिक वर्गहरू क्रान्तिकारी बाटो छाडेर अवसरवाद र पुँजीवादी व्यवस्थामा विलय भएका छन् ।समकालीन नेपाली समाजमा बुद्धिजीवीहरू दलगत वा गुटगत स्वार्थमा बाँडिएकाले निष्पक्ष र आलोचनात्मक चेतना कमजोर हुँदै गएको बौद्धिक वृत्तमा गुनासो गरिन्छ।समाजमा समसामयिक सवालमा निरन्तर वहस तथा विचार विमर्ष कम हुन थालेकाले समाज कतातिर जॉदै छ भन्ने चिन्ता बढ्न गएको छ । 
६.२ सिकिएको पाठ
गरिबी र विपन्नतामा बाँचेका मानिसहरूको जीवन र जीविकोपार्जनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन आलोचनात्मक बुद्धिजीवीहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । तिनीहरूको अनुभव र योगदानबाट सिकिएका प्रमुख पाठहरूलाई तल  विवेचना गरिएको छः
१.संरचनात्मक असमानताको उजागरःगरिबी केवल स्रोतको अभाव मात्र नभई सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक संरचनाको परिणाम हो । आलोचनात्मक बुद्धिजीवीहरूले सीमान्तकृत समुदायको आवाज बन्दै शक्ति सन्तुलन, विभेदकारी नीति र स्रोतमाथिको असमान पहुँच (भूमिसुधार, पहुँचको अभाव) को पर्दाफास गर्छन् ।
२.वैकल्पिक ज्ञान र नीति निर्माणःतिनीहरूले गरिबी निवारणका लागि राज्यद्वारा लागू गरिएका योजनाहरूको गहन समीक्षा गर्छन् र व्यवहारिक तथा समावेशी विकल्पहरू प्रस्तुत गर्छन् । उदाहरणका लागि, नेपालको सन्दर्भमा सीमान्तकृत वर्गको सहभागिता सुनिश्चित गर्न उनीहरूले पैरवी गरेका छन् । 
३.सीमान्तकृत समुदायको सशक्तिकरणः आलोचनात्मक बुद्धिजीवीहरूले गरिब तथा उत्पीडित वर्गलाई आफ्नो अधिकार, क्षमता र अवसरहरूबारे सचेत गराउँछन् । शिक्षा, चेतना, प्राविधिक शीप र क्षमता विकासको माध्यमबाट ती समुदायले आफ्नो जीवनस्तर आफैँ उकास्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।
४.दिगो जीविकोपार्जनमा जोडःपरम्परागत कृषि वा सीपमा आश्रित गरिब परिवारहरूको जीविकोपार्जनलाई जलवायु परिवर्तन र विपद्ले झन् जोखिमपूर्ण बनाएको छ। बुद्धिजीवीहरूले विपद् व्यवस्थापन, वातावरण अनुकूल प्रविधि (जस्तैः सामुदायिक वन व्यवस्थापन), र उद्यमशीलताका माध्यमबाट आय आर्जन बढाउन योगदान गर्छन् ।
५.आलोचनाभन्दा माथि उठेर व्यावहारिक अभ्यासःकेवल सिद्धान्त र आलोचनामा मात्र सीमित नभई, यस्ता बुद्धिजीवीहरूले सामाजिक आन्दोलन र विकास कार्यक्रमहरूसँग हातेमालो गरेर व्यावहारिक परिवर्तन ल्याउन जोड दिन्छन् ।
७.सारसङ्क्षेप 
नेपाल अहिले केवल राजनीतिक मात्र नभई गहिरो बौद्धिक संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। यस अवस्थामा भावना, उत्तेजना र सस्ता नाराभन्दा पनि वैचारिक बहस, अध्ययन, र इमान्दारिताको खाँचो छ। यदि बौद्धिक वर्गले आफ्नो विवेक, इमान्दारिता र आलोचनात्मक चेतनालाई जोगाइराख्न सकेन भने समाज अराजक भीडमा परिणत हुन सक्छ। त्यसैले, राष्ट्रको दिगो विकास र समृद्धिका लागि बुद्धिजीवीहरूले सत्ताको प्रवक्ता नबनी निडर भएर तथ्यको आधारमा सत्यको पक्षमा जनपैरवी गर्नुपर्छ । तथ्यको ज्ञान नै विज्ञान हो । सबै विज्ञान ज्ञान हो तर सबै ज्ञान विज्ञान होइन । सत्य वहुमतले पनि निर्धारण गर्न सक्छ, तर तथ्यको लागि प्रमाण चाहिन्छ । निरन्तर प्रश्न गर्ने व्यक्ति नै तथ्यको नजिक पुग्छ । त्यसकारण बौद्धिक वर्गले प्रश्न गरि रहनुपर्छ । अरुलाई बदल्छु भनेर धेरै बुद्धिजीवी दार्शनिक कहलिन खोज्छन् तर मुख्य कुरा सो अनुरुप आफ्नो विचार, आचार, संस्कार पनि बदल्नु पर्छ । सच्चा दर्शनले मात्र जीवन, जगत र सत्यको कारण खोज्छ र न्यायपूर्ण समाजको स्थापना गर्न योगदान गर्ने गर्छ । मन शुद्ध हु‘दा वचन शुद्ध हुन्छ, वचन शुद्ध हु‘दा कर्म शुद्ध हुन्छ । त्यसैले कुनै पनि लक्ष पुरा गर्न नैतिकवान भई भित्रैदेखि मन, वचन र कर्मले लाग्नु पर्छ । 
सारमा, बौद्धिक वर्गले सधैँ सत्ताको वरिपरि घुम्ने वा चाकडी गर्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ । बौद्धिक ज्ञान र विचारलाई राजनीतिक प्रमाणपत्रको आवश्यकता पर्दैन । समाजमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन बुद्धिजीवीहरू जनतासँग जोडिनु अनिवार्य छ।धेरै घमण्ड र अहंकारले जनाधार गुमाएपछि चेतनाको दियो निभ्छ । तब मानिस चिन्तन मनन् होइन, शक्ति, लोभ, लाभ, क्षिणिक शक्तिको भ्रम अनि आफ्ना पिच्छलग्गुहरुको माझमै रमाउन थाल्छ ।परिणामस्वरुप अन्त्यमा त्यस्ता व्यक्तिकोपतन हुन्छ । स्वस्थ वहस वा वादविवाद र विचार विमर्श बौद्धिक जीवनको प्राण हो । जो दुःख नै पाए पनि स्वाभिमानपूर्वक समाजमा जिउ‘छ, तथ्यको आधारमा सत्यको खोज गर्छ र अन्याय र अत्याचारको विरोधमा आवाज उठाउ‘छ उही नै समाजमा बॉची रहन्छ । त्यस्ता बौद्धिक व्यक्तित्वको मरण पनि सगरमाथा झै उच्च हुन्छ र इतिहासको पानामा उच्च मूल्याङ्कन सहित अवस्य लेखिनेछ ।